را جمع‌آورى نموده باشد . » « 1 » يقينا اين گردآورى توأم با مزايا و همراه خواصّ و خصوصيّات آيات و معانى آنها بوده است . باز سيوطى آورده است : از على ( ع ) افراد مختلفى در مورد تفسير قرآن ، احاديثى نقل نموده‌اند . از ابن الطفيل روايت شده است : « على ( ع ) را ديدم كه خطابه‌اى ايراد مىنمود و در آن مىگفت : از من در مورد آيات بپرسيد . به خدا قسم چيزى سؤال نخواهيد كرد ، مگر اينكه مىدانم آن آيه در شب نازل شده است يا در روز . آيا نزول آن در بلندى بوده است يا در نشيب . » « 2 » ابو نعيم در حليه از ابو مسعود نقل كرده است : « قرآن براساس هفت حرف نازل شده است و هر حرفى ظاهرى دارد و باطنى ، و علىّ بن ابى طالب ظاهر و باطن حروف ، هر دو پيش اوست . » « 3 » دكتر حامد حفنى داود استاد ادبيّات عرب دانشكدهء زبان قاهره در پيشگفتار تفسير شبّر مىگويد : « . . . علم تفسير يكى از قديمىترين علوم مربوط به تشريع اسلامى است ، چون تشريع ارتباط مستقيم با خود قرآن دارد . جبرئيل به تدريج آيات را بر صاحب شريعت ، نازل مىنمود . آيات قرآن كريم توسّط پيامبر اسلام مورد تفسير و بحث قرار مىگرفت ، به خصوص در رمضان هر سال ، ابن عبّاس از تعداد نادرى از اصحاب رسول خدا ( ص ) بود كه پيامبر خدا در حقّ او ، دعاى فهم و درك وحى و تنزيل را انجام داد . علاوه بر اين دعا كه در نفس ابن عباس استعداد و آمادگى را فراهم ساخت ، همراهى او با علىّ بن ابى طالب ( ع ) پس از رحلت رسول خدا ( ص ) بهترين فرصت را در اختيار او مىگذاشت و على ( ع ) همان گونه كه مىشناسيم ، دايرهء آن سرچشمهء فيّاض و سيّال علوم نبوّت و پايه‌گذار سنگ اساسى تمدّن روحى اسلامى است ، ازاين‌رو منقولات ابن عبّاس در تفسير آيات نخستين است كه مستند بر روايات و احاديث مىباشد . » « 4 » * قرآن و مفسّران آن قرآن مجيد از نخستين روز نزول خود ، مورد عنايت و توجّه خاصّ آورندهء آن قرار داشت . پس از آن بزرگ‌مرد الهى ، مسلمانان در حفظ شئون قرآن و حراست از صورت و سيرت آن ، كوشش و فعاليّت فراوانى داشته‌اند كه جمعى به عنوان « مفسّران » در تاريخ اسلام و در انديشهء علمى مسلمانان مطرح گرديده‌اند ، چون تفسير و علوم مربوط به آن يكى از اصيل‌ترين و ريشه‌دارترين معارف اسلامى بوده است كه از ويژگى خاصى برخوردار است . در اصالت و شرافت آن كافى است كه دانسته باشيم نخستين مفسّر قرآن ، شخص رسول اللّه ( ص ) مىباشد و در عظمت موضوع مورد بحث كافى است كه دانسته باشيم موضوع آن را قرآن مجيد و آيات نورانى آن تشكيل مىدهد . قرآنى كه اسلام هرچه دارد از بركت آن دارد و هرچه قرآن دارد ، اسلام است و بس . وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً ، فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ « 5 » ( هرآن‌كس كه جز اسلام ، دينى را پذيرا گردد ، از او پذيرفته نيست و او در آخرت از زيانكاران خواهد بود . ) آرى ، سخن از بررسى تاريخ فكرى و زندگى علمى مفسّران قرآن و اين كاوشگران هميشه جاويد آيات تشريعى و تكوينى و اين غوّاصان اعماق آيات و معارف فطرى مىباشد . بازگويى تاريخ آنان ازاين‌رو

--> ( 1 ) تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ص 316 . ( 2 ) الإتقان سيوطى ، بخش چهارم و نهج البلاغة موارد متعدّد آن . ( 3 ) حلية الأولياء ، ابو نعيم . ( 4 ) پيشگفتار تفسير شبّر نشر دار النجاح قاهره . ( 5 ) آل عمران آيه 85 .